İnsanın mövcudluğunun məqsədini Bəhai dini nədə görür? İnsanın həqiqi təbiəti nədir və bizim ruhani inkişafımızda din hansı rolu oynayır? Xeyir nədir, şər nədir? Allah qarşısında insanın məsuliyyəti nədən ibarətdir və həyatın ruhani mənası nədir?

Çox insanlar həyat və ya onun mənası haqda düşünmədən  yaşayırlar. Onların həyatı fəaliyyətlərlə dolu ola bilər. Onlar evlənə, uşaq sahibi ola, biznes idarə edə bilərlər, alim və ya musiqiçi ola bilərlər, lakin bu zaman bu şeyləri nə üçün etdikləri haqda cüzi anlayışa belə malik olmaya bilərlər. Onların həyatında ali bir məqsəd yoxdur ki, ayrı-ayrı hadisələrə məna versin və onlar öz kimlikləri, təbiətləri barədə aydın bir fikrə də malik olmaya bilərlər.

Həzrət Bəhaullah öyrədir ki, ancaq həqiqi din insanın mövcudluğuna məqsəd qoya bilər. Əgər Yaradan olmasaydı, əgər çoxlarının bu gün dünyada təsdiq etdikləri kimi, insanlar sadəcə termodinamik sistemin təsadüfi bir məhsulu olsaydı, onda həyatın heç bir məqsədi olmazdı. Hər bir fərd öz qısa həyatında mümkün qədər çox ləzzət və mümkün qədər az ağrı çəkməklə hərəkət edən şüurlu bir heyvana bənzəyərdi.

Bu, yalnız Yaradana münasibət  və Yaradanın Öz yaratdıqları üçün qoyduğu məqsəd, insanın mövcudluğuna məna verir. Həzrət Bəhaullah Allahın insanı yaratmaqda məqsədini aşağıdakı kimi təsvir edir: 

Allahın insanı yaratmaqda məqsədi onu Yaradanını tanımaq və Onun hüzuruna yetişmək olmuşdur və həmişə də bu olacaqdır. Bu ən ali niyyətə, bu yüksək məqsədə bütün səmavi Kitablar və İlahidən nazil olmuş və mötəbər yazılar aydın şəhadət verir.

Həyata əbədi və nəşəli bir ruhani kəşf və böyümə prosesi kimi baxılmalıdır: yer həyatının erkən mərhələlərində, insan təlim və tərbiyə dövrünü keçir. Bu təlim-tərbiyə uğurlu olanda ona davamlı inkişaf üçün zəruri olan intellektual və ruhani vasitələri verilir. Fərdlər fiziki yetkinliyə çatanda onlar sonrakı inkişafları üçün məsuliyyət daşıyır və bu böyümə tamamilə onların özlərinin qoyduqları səydən asılı olur. Maddi mövcudluq dünyasında gündəlik mübarizələrlə gerçəkliyin əsasında duran ruhani prinsiplər barədə anlayışlarını tədricən dərinləşdirirlər və bu anlayış onları özlərinə, başqalarına və Allaha daha səmərəli münasibət bəsləməyə qabil edir. Fiziki ölümdən sonra, fərd, fiziki dünyadan daha böyük olan ruhani dünyada böyüməsini və inkişafını davam etdirir, necə ki, bu fiziki dünya  biz ana bətnində olduğumuz dünyadan  böyükdür. 

Bu son fikir ruh və fiziki ölümdən sonrakı həyat haqqında Bəhai konsepsiyasına əsaslanır. Bəhai təlimlərinə görə, insanın həqiqi təbiəti ruhanidir. Hər bir insan varlığının ruhu vardır ki, onu Allah yaratmışdır. Bu ruh qeyri-maddi bir mövcudluqdur və bədəndən asılı deyil. Əslində bədən onun üçün fiziki dünyada bir ağac rolunu oynayır. İnsanın ruhu fiziki bədən mayalananda yaranır və fiziki bədənin ölümündən sonra həyatını davam etdirir. İnsanın ruhu onun şəxsiyyətinin, nəfsinin və şüurunun məkanıdır.  

Ruhun təkamülü və inkişafı və onun qabiliyyətləri insanın mövcudluğunun təməl məqsədidir. Bu təkamül Allaha doğru gedir və onun təkanverici qüvvəsi Allahı tanımaq və Onu sevməkdir. Biz Allah haqqında çox öyrəndikcə, bizim ona məhəbbətimiz artır; bu da öz növbəsində, Yaradanımzla daha yaxından ünsiyyət qurmağa qabil edir.  Eynilə də, biz Allaha yaxınlaşdıqca, bizim xasiyyətimiz daha da cilalanır, davranışımız getdikcə daha çox Allahın sifətlərini və keyfiyyətlərini əks etdirir.

Həzrət Bəhaullah öyrədir ki, “Allahın sifətlərini bu cür əks etdirmək ruhun ən əsas gerçəkliyidir. Bu, insanın “Alahın surətində” yaradılmasının mənasıdır. İlahi keyfiyyətlər ruha xaricdən verilən bir şey deyil. Onlar ruhda firtrətən gizlidir, necə ki çiçəyin  rəngi, ətri və ya cücərmə qabiliyyəti onda gizlidir. Yaradılmış hər bir şeyin mahiyyətinə O (Allah) adlarından birinin nurunu səpmiş və ona  Öz sifətlərindən birinin cəlalını əta etmişdir. İnsanın mahiyyətində isə O, özünün bütün adlarının və sifətlərinin nurunu cəmləşdirmiş və onu Özünün aynası etmişdir. Bütün yaradılmış şeylər arasında yalnız insan belə bir lütf, belə daimi kəramət üçün seçilmişdir.” ³

Bəhai yazıları insanın tədrici təkamülünə və ya inkişafına “ruhani tərəqqi” kimi istinad edir. Ruhani tərəqqi Allahın İradəsinə uyğun hərəkət etmək və Allahın sifətlərini və ruhunu həm özü ilə, həm də başqaları ilə münasibətdə əks etdirmək qabiliyyəti əldə etmək deməkdir. Həzrət Bəhaullah öyrədir ki, insan varlıqları üçün yeganə həqiqi və daimi xoşbəxtlik ruhani inkişaf üçün çalışmaqdadır.

Özünün ruhani təbiəti barədə anlayışa malik olandan sonra ruhani cəhətdən tərəqqi etməyə çalışan insanı Həzrət Bəhaullah “axtaran” adlandırmışdır. Həqiqi axtaranın bəzi keyfiyyətlərini Həzrət Bəhaullah təsvir etmişdir:

“Həmin şəxs hər zaman Haqqa təvəkkul etməli və insanlardan üz döndərməlidir. Torpaq dünyasından əl cəkməli və Rəbblər Rəbbinə bağlanmalıdır. Özünü heç kəsdən üstün tutmamalı, lovğalıq və təkəbbürü qəlbinin lovhəsindən silməlidir. Dözüm və səbrə könül verməli və susmağı ozunə şüar etməli və mənasız danışıqdan qaçmalıdır, çünki dil — közərən oddur, çox danışmaq isə öldürücü zəhərdir. Adi od bədənləri, dilin odu isə ruhları və konülləri yandırır. Birincinin təsiri ancaq bir qədər sürər, ikincinin təsiri isə bir əsr qalar.”

O şəxs həmcinin qeybəti azğınlıq saymalı və heç vaxt ona aludə olmamalıdır,çünki qeybət qəlbin yanan çırağını sondurər və ruhun həyatını məhv edər. Aza qane olmalı və çox istəmək fikrindən daşınmalıdır. Bu dünyadan inqita edənlərlə yoldaşlığı qənimət bilməli, acgöz və təkəbburlu kəslərdən gen gəzməyi nemət sanmalıdır. Səhərlər zikrlə məşğul olmalı və var quvvəsi ilə o Yarı axtarıb tapmağa çalışmalıdır. Məhəbbət və zikr odu ilə qəfləti yandırmalı, Allahdan başqa hər şeyin yanından şimşək tək ötüb kecməlidir… Ozunə rəva gormədiyini başqasına da rəva gorməməli, etməyəcəyi şey üçün söz verməməlidir… Şər iş törədənlərdən tam qətiyyətlə yan kecməli və onların bağışlanmasını diləməlidir. Günahkarların günahı uzərindən əfv qələmi cəkməli və onlara həqarətlə baxmamalıdır, çünki heç kəsin aqibəti məlum deyil. Nə çox günahkarlar ölüm anında iman covhərinə yetişib əbədiyyət şərabını icər və Səma Sakinlərinə qoşular. Və nə çox itaətkarlar və mominlər ruhları bədənlərindən çıxan zaman dəyişilər və cəhənnəmin dibinə vasil olar.

Xulasə, bütün bu inandırıcı sozlərdən və qətiyyətli gostərişlərdən məqsəd odur ki, həqiqəti axtaran yolçu Allahdan başqa hər şeyi fani bilməli və Məbuddan başqa hər şeyi bir heç sanmalıdır.

Və bunlar ali şəxslərin xususiyyətləri və ruhanilərin keyfiyyətləridir ki, Elmül-yəqin yolu ilə gedən mucahidlər üçün lazım olan şərtlər kimi xatırlandı. Həqiqəti axtaran yolçu yalnız bu vacib məqamlara yetişdikdən sonra ona “axtaran ” (mücahid) demək doğru olar.

Həzrət Bəhaullah izah etmişdir ki, dinin təməl və ruhani rolu insanları öz təbiətləri, Allahın iradəsi və Onun onlar üçün məqsədi barədə həqiqi anlayışa malik olmağa qabil etməkdir. Allahın Öz Elçisi və ya Allahın Məzhəri vasitəsilə göndərdiyi ruhani təlimlər həyatın ruhani dinamikasını yaxşı başa düşməkdə bizi yönəltməyə xidmət edir.  Bu prinsiplər mövcudatın qanunlarını dərk etməkdə bizə kömək edir. Bundan əlavə, Məzhərlərin təlimlərinə uyğunlaşmaq üçün bizim qoyduğumuz səylərin özləri bizim ruhani qabiliyyətlərimizin inkişafına xidmət edir. Məsələn, Həzrət Bəhaullahın təlimlərini yerinə yetirmək məqsədilə bir insan təəssübkeşlikdən və ya mövhumatdan can qurtarmaq üçün cəhd edəndə, bunun nəticəsi başqa insanlar haqqında bilik və onlara məhəbbət olur ki, bu da öz növbəsində, həyatını daha səmərəli yaşamaqda insana kömək edir. 

Həzrət Bəhaullah vurğulamışdır ki, Məzhərlərin gəlişi olmadan və Allahın qanun və təlimlərini Onlar açmadan biz böyüməyə və inkişaf etməyə qadir olmazdıq. Həyatın ruhani mənası, onu açmaq üçün hətta biz çox gərgin səy qoysaydıq da belə, bizdən gizli qalardı. Məhz buna görə bəhailər nazil olmuş dinə müvəffəq ruhani inkişaf üçün əsas açar kimi baxırlar.

Məzhərlər və  insanın ruhani inkişafına Onların təsiri haqqında danışarkən, Həzrət Bəhaullkah buyurur:

Hər bir insan həmin Həqiqət Gunəşinin təlimləri vasitəsilə onun mahiyyətində qoyulmuş bütün gizli gucləri təzahur etdirəcək bir mərtəbəyə çatana qədər yetkinləşir və inkişaf edir. Məhz buna gorədir ki, bütün dovrlərdə və zamanlarda peyğəmbərlər və övliyalar yalnız Allahdan olan quvvə ilə və yalnız Əbədinin aşkara çıxara biləcəyi qudrətlə insanlar arasında zühur etmişlər.⁵

Dinin sosial cəhəti olduğundan, bəhailər hesab edirlər ki, ruhani cəhətdən inkişaf etmək üçün dünyadan uzun müddətə uzaqlaşmaq və cəmiyyətlə və insanlarla ünsiyyətdən qaçmaq  heç də kömək etməyəcəkdir (hərçənd, zaman-zaman guşənişin olmaq tam məqbul və sağlam bir hərəkət ola bilər). Biz sosial varlıq olduğumuz üçün, bizim əsas tərəqqimiz başqları ilə ünsiyyətdə yaşamaqla mümkündür. Doğrudan da, başqaları ilə mehriban xidmət ruhunda ünsiyyət və əməkdaşlıq bizim ruhani inkişafımız üçün zəruridir.

Allahın bizi yaratmaqdan məqsədinin ikili olmasını Həzrət Bəhaullah belə təsvir edir:

Öz Peyğəmbərlərini insanlara gondərməkdə Allahın iki məqsədi vardır: birincisi, insan övladını cəhalət zulmətindən xilas etmək və onları irfan işığına yonəltmək. İkincisi isə bəşərin əmin-amanlığını və sakitliyini təmin etmək və bunlara nail olma vasitələrini vermək.⁶

Başqa sözlə, bəşərin  sosial inkişafı, əgər bu lazımınca yerinə yetirilərsə, bizim ruhani inkişafımızın kollektiv ifadəsi olmalıdır. Həzrət Bəhaullah buyurur, “Bütün insanlar hər zaman inkişaf edən sivilizasiyanı irəlilətmək üçün yaradılmışlar. And olsun Qudrətli Allaha, yer uzundəki yırtıcı heyvanlar tək işlər tutmaq insana yaraşmayıb və yaraşmır. İnsana layiq olan işlər bütün aləm əhlinə qarşı mərhəmətli, məhəbbətli, şəfqətli və dözümlü olmaqdır.”⁷

Qısaca desək, bizim yer üzündə həyatımızın ruhani xarakteri bizə təlim almaq üçün əsas verir; bizim ömrümüz bir inkişaf dövrüdür ki, biz bu zaman öz daxili ruhani və intellektual qabiliyyətlərimizi inkişaf etdiririk. Çünki bu qabiliyyətlər bizim ölümsüz ruhumuzun xassələridir, onlar əbədidir və biz böyük səylər qoymalıyıq ki, onları inkişaf etdirək. Bu səylər isə dəyərlidir, çünki bizim varlığımızın daimi olan hissəsi bizim ruhumuzdur. Bizim ruhani inkişafımıza xidmət edən hər şey xeyirdir, bunun qarşısını alan hər şey şərdir. 

Mənbələr

1. Vilyam Hetçerin və Duqlas Martinin “Bəhai Dini: Qlobal Dinin yaranması” kitabından alınmışdır. (1985, səh. 99-104)

2. Həzrət Bəhaullah, Yazılarından seçmələr (Wilmette: Baha'i Publishing Trust, 1976), p. 70.

3. Həzrət Bəhaullah, Yazılarından seçmələr, Baha'u'llah, Gleanings, p. 65.

4. Həzrət Bəhaullah, Yazılarından seçmələr, Baha'u'llah, Gleanings, pp. 264-66.

5. Həzrət Bəhaullah, Yazılarından seçmələr, Baha'u'llah, Gleanings, p. 68.

6. Həzrət Bəhaullah, Yazılarından seçmələr, Baha'u'llah, Gleanings, pp. 79-80.

7. Həzrət Bəhaullah, Yazılarından seçmələr,  Baha'u'llah, Gleanings, p. 215.

Biz öləndə, bizim ruhumuzun vəziyyəti bizim ölümdən sonrakı həyatımızı müəyyən edir. Cənnət və Cəhənnəm fiziki yerlər deyil, ruhani gerçəkliklərdir.

Digər dünya dinlərində olduğu kimi, ölümdən sonrakı həyat haqqında Bəhai konsepsiyası ruhun təbiəti haqqında təlimə və bu yer üzü həyatının məqsədinə köklü surətdə bağlıdır.

Həzrət Bəhaullah hər bir insan üçün ayrıca rasional qəlbin mövcud olmasını təsdiq etmişdir. O buyurub ki, bu həyatda ruh fiziki bədənə bağlıdır. O bədən üçün canlandırıcı təsir göstərir və bizim əsl gerçəkliyimiz məhz bizim ruhumuzdur.

Fiziki alətlərlə qeyd edilməsi və ya tutulması mümkün olmasa da, ruh özünü hər bir insana xas olan xarakterin keyfiyyətləri ilə göstərir. Ruh məhəbbət və şəfqət üçün, iman və cəsarət üçün və digər “insani” keyfiyyətlər üçün  mərkəzi nöqtədir.

Ruh ölmür; o əbədi qalır. İnsanın bədəni öldükdə, ruh bədənə və ətraf dünyaya bağlılıqdan azad olur və ruhani aləmdə tərəqqisini davam etdirməyə başlayır. Bəhailər ruhani dünyanı  hansısa uzaq fiziki bir dünya kimi deyil, bizim öz kainatımızın zamana və məkana tabe olmayan hissəsi kimi qəbul edirlər.

Növbəti həyata daxil olmaq potensial olaraq böyük sevinc gətirir. Həzrət Bəhaullah ölümü doğulmağa bənzədir. O izah edir: “Necə ki bu dünya uşağın hələ ana bətnində ikən olduğu dünyadan necə fərqlənirsə, o cür də bu dünya o biri dünyadan fərqlənir.”

Bətn analogiyası yer üzündəki mövcudluq barədə Bəhai baxışını bir çox cəhətdən ümumiləşdirir. İnsanın ilkin fiziki inkişafı üçün bətn necə mühüm bir yerdirsə, fiziki dünyada fərdi ruhun (qəlbin) inkişafı üçün matrisa verir. Buna uyğun olaraq, bəhailər həyata bir emalatxana kimi baxırlar, harada ki, insan inkişaf edə və o biri dünyada ona lazım olacaq keyfiyyətləri inkişaf etdirə bilər.

“Bir həqiqəti bil ki, əgər insanın ruhu Allahın yolu ilə getmişsə, o, mütləq qayıdacaq və Məhbubun cəlalına qovuşacaq,” Həzrət Bəhaullah yazırdı. “Allahın həqqqaniyyətinə and olsun! O elə bir məqama yetişər ki, nə bir qələm onu təsvir edə,nə də bir dil onu vəsf edə bilər.”

Son nəticədə, cənnətə Allaha yaxınlıq halı kimi baxıla bilər; cəhənnəm isə Allahdan uzaqlıq vəziyyətidir. Hər bir halət ruhani cəhətdən inkişaf etmək üçün fərdi səylərin təbii nəticəsi, ya da onların azlığı kimi ortalığa çıxır. Ruhani tərəqqi üçün ən mühüm şərt, Allahın Məzhərinin müəyyən etdiyi yolla addımlamaqdır.

Bundan əlavə, ölümdən  sonrakı həyatın dəqiq təbiəti sir olaraq qalır. “Ölümdən sonra ruhun təbiəti heç vaxt təsvir oluna bilməz. “Ölümdən sonrakı ruhun təbiəti heç vaxt təsvir oluna bilməz,” Həzrət Bəhaullah yazır.

Bəhailər hamıya açıq olan həm dua görüşləri, həm də uşaqlar, gənclər və böyüklər üçün sosial təlim-tərbiyə fəaliyyətləri həyata keçirirlər. Bəhailər Həzrət Bəhaullahın Yazılarını hamılıqla iştirak metodu ilə araşdırmaq üçün dərnəklərdə bir araya gəlirlər. Habelə xidmət fəaliyyətləri, Bəhai müqəddəs günləri də qeyd olunur ki, bu tədbirlərə də hər kəs gələ bilər.

Bəhai icması ilə əlaqə

Əgər siz uşaq dərsləri, dua görüşləri, dərnəklər və digər bəhai görüşləri barədə daha ətraflı məlumat almaq və ya bu fəaliyyətlərdə iştirak etmək istəyirsinizsə, bizmlə əlaqə saxlamaq üçün yazın: