XIX əsrin 40-50ci illərində İranda yaranmış Bəhai Dini dünya dinləri arasında ən cavanıdır. Tam müstəqil dini təlim olmasına baxmayaraq, onu bəzən yalnış olaraq «islam təriqəti» və yaxud «islam daxilində reformasiya hərəkatı» kimi təqdim edirlər.

Bəhai Dini XIX əsrin ikinci yarısında İrandan Azərbaycan, Türkiyə, Orta Asiya, Rusiya, Avropa və Şimali Amerikaya, XX əsrin 30-50-ci illərində isə Cənubi Amerika, Afrika, Avstraliya və Okeaniya adalarına yayılaraq, hazırda onun dünyanın 235 ölkəsində 6 milyondan çox ardıcılı vardır. Bu dini qəbul etmiş millətlərin, xalqların və etnik qrupların sayı 2100 keçmiş, Bəhai Dini ədəbiyyatı 802 dilə tərcümə edilmişdir.

Bəhailər vahid beynəlxalq təşkilatda – Bəhailərin Beynəlxalq Birliyində birləşmişdir. Bu Beynəlxalq Dini Qurumun Ali Ruhani və İnzibati orqanı, «Allahın Uca Ədalət Evi» və Müqəddəs ziyarətgahları İsrailin Xayfa və Əkka şəhərlərində yerləşmişdir.

Bəhailərin beynəlxalq Birliyi – planetimizdə sülhü, qlobal ekologiyanı və insan haqlarını qorumaq, xalqların iqtisadi, sosial və mədəni inkişafına nail olmaq yollarında BMT-nin bir sıra orqanları – EKOSOS, YUNİSEF, YUNEP ilə əməkdaşlıq edir. Birlik hər il planetimizin müxtəlif yerlərində təhsil, səhiyyə, ekologiya, insan hüquqları sahəsində 1500-ə qədər Layihə həyata keçirir. ABŞ, Kanada, Avstraliya və bəzi Avropa, Asiya və Afrika ölkələrində Bəhai İcmaları nüfuzlu dini azlıq sayılırlar.

Bəhai dininin tarixi, Hz. Bab, Hz. Bəhaullah və Hz. Əbdül-Bəha dövrünün dramatik hadisələrlə dolu ilkin çağları barədə bir çox kitablar yazılmışdır. Bizim elektron kitabxabamızdada bu kitablardan bəzilərinin azəri dilinə tərcüməsi var:
1. Nəbil Zərəndi. Dan yerinin şəfəqləri.
2. Con Esslemont. Bəhaullah və Yeni Era.

***

XIX əsrin əvvəllərində İran ölkəsinin insanları min il əvvəl qeybə çəkilmiş On ikinci imam Mehdi Sahib-əz-Zamanın (Qaimin) tezliklə zühur edəcəyini gözləyirdilər. İnanırdılar ki, O, əvvəlki görkəmində qayıdacaq, özünü Ali hökmdar elan edəcək, Yerdə zülmün kökünü kəsib, ədaləti bərpa edəcəkdir. Mehdinin yaxın günlərdə zühur etməsinə inam şeyxilər təriqətində daha güclü idi. Təriqətin lideri Şeyx Əhməd Əhsainin nəzərincə, Mehdinin hakimiyyəti mistik xarakterli olacaqdır. Onun şöhrəti dünyəvi deyil, ruhani səciyyə daşıyacaqdır. Onun qələbələri insan qəlblərinin qalalarını fəth etməkdən ibarət olacaqdır. Müsəlmanlar İlahi Zühurun 1260-cı ildə (yəni 1844-cü il) baş verəcəyini gözləyirdilər. Çünki imam Həzrət Əlinin (ə.s.) dilindən nəql olunan hədisdə deyilirdi ki, «Ağac ilində (1260) İlahinin doğru yol göstərən ağacı dünyaya gələcəkdir». İmam Cəfər Sadiq (ə.s.) də Mehdi barədə demişdir: «60-cı illərdə Onun fəaliyyəti üzə çıxacaq və adı tez-tez xatırlanacaq».

Həmin illər Xristian dünyasında da insanlar həyacan içində idi: Asiyada Yozef Volf, İngiltərədə Edvard İrvinq, Pensilvaniyada Uilyam Miller, Almaniyada Leonard Kolber bir-birilərindən xəbərsiz – Tövrat və İncil yazılarının tədqiqi əsasında 1844-cü ildə (1260) İsa Məsihin ikinci zühurunun baş verəcəyini söyləyirdilər.

U. A. Spayser «Müasirlik peyğəmbərliklər işığında» kitabında yazırdı: «Müqəddəs Yazıların tədqiqatçıları ümumi bir rəyə gəliblər ki, Daniyel Peyğəmbərin bəşəriyyət üçün təyin etdiyi 2300 il sona çatır və orada 1844-cü il Qiyamət Günü kimi göstərilmişdir».

Bəhai Dini 1844-cü il mayın 23-də Həzrət Bab (ərəbcə «qapı» deməkdir) İranın  Şiraz şəhərində Öz İlahi Missiyasını elan etdiyi gün nazil olmuşdur. O bildirir ki, gəlişində əsas məqsəd insanları Müqəddəs Kitablarda vəd olunmuş və zamanın sonunda Zühür edəcək kəsin gəlişilə mücdələmək və onları bu fövqaladə hadisəyə hazırlamaqdır. O yazırdı: «Mən ancaq bu Qüdrətli kitabın hərfiyəm və bu hüdüdsuz dəryanın damlasıyam. O zühur edəndə Mənim əsl təbiətim, Mənim sirlərim, müammalarım və eyhamlarım aşkar və anlaşılan olacaqdır...»

Şeyxi təriqətinin 18 nəfər üzvü Həzrət Baba iman gətirərək, Yeni Dinin mücdəsini insanlara çatdırmaq üçün İranın şəhər və kəndlərinə səpələnirlər. Həzrət Babın mənəvi dirçəlişə, xurafatdan, mövhumatdan uzaqlaşmağa, ədalətə və qardaşlığa, qadınların əsarətdən azad edilməsinə dair alovlu çağırışları İranda Yaxın və Orta Şərqi lərzəyə gətirən babilər hərəkatına səbəb olur (bax: Nəbil Zərəndi, Dan yerinin şəfəqləri). Bir sıra Qərb tədqiqatçılarının etirafına görə Həzrət Babın sosial ideyaları öz qabaqçıllığına görə XIX əsr Avropa ictimai fikrini dəfələrlə arxada qoyurdu (bax: Fransa səfirliyinin məmuru L. M. Nikola və Avstriyanın hərbi atteşesi Alfred fon Qumensin əsərləri). Babilər hərəkatının geniş vüsət almasından qorxuya düşmüş şah hökuməti və ruhanilər həzrət Babı məhv etmək qərarını verirlər. Həzrət Bab Təbrizə gətirilir və 1850-ci il iyulun 9-da camaat qarşısında edam edilir. Hökumət qoşunları 150 min insanı qətlə yetirdikdən, işgəncə və olmazın əzablara məruz qoyduqdan sonra Babilər hərəkatı yatırılır.

***

Azərbaycanda bu hərəkata Həzrət Babın ən yaxın ardıcılı, Azərbaycanın görkəmli şairə qadını Tahirə Qürrətüleyn başçılıq edirdi. Tahirə xanım Həzrət Babın gətirdiyi Yeni İlahi qaydalara uyğun olaraq İslam şərqində çadrasını atmış ilk müsəlman qadını idi. (bax: Ə. Cəfərzadə «Azərbaycanın aşıq və şair qadınları», Bakı, «Gənclik» nəşriyyatı, 1991; Ə. Cəfərzadə «Zərintac Tahirə», Bakı, Göytürk, 1996).  Hərəkat yatırılarkən Tahirə Qürrətüleyn xüsusi qəddarlıqla qətlə yetirilmişdir.

Zəncanda 1850-ci il babi üsyanı zamanı üsyançılar arasında Zeynəb adlı çox gənc azərbaycanlı qız da olmuşdur. Tarix elmləri doktoru, professor Zülfəli İbrahimov bu qəhrəman qız haqqında yazmışdır: «Son dərəcə şücaətli olduğuna görə zəncanlılar bu qıza «Şahnamə»nin qəhrəmanı Rüstəmin adını vermişdi. Xalq ona Rüstəmə deyirdi». Başqa tədqiqatçı, tarix elmləri doktoru, professor Sabir Gəncəli yazır: «Şah qoşunları dəfələrlə hücum edib, Rüstəmənin müdafiə etdiyi istehkamı tutmağa cəhd göstərmişdilərsə də buna müvəffəq ola bilməmişdilər. Rüstəmə döyüşdə deyil, yatdığı yerdə cəsus əliylə öldürülmüşdür».

İllər keçəcək və təqribən 70 il sonra Sovet hakimiyyəti dövründə çadranı atmaq və qadın azadlığı Azərbaycanda kütləvi hərakata çevriləcək, bu hərakat 30-40-cı illərdə Türkiyə və Orta Asiyaya, 50-ci və sonrakı illərdə İslam Şərqinin bir sıra ölkələrinə yayılacaqdır. Bakı meydanlarının birində ucaldılmış çadrasını atan «Azad qadın» heykəli Azərbaycan bəhailəri üçün Tahirə Qürrətüleyn və Zeynəbin daşa dönmüş arzuları idi.

Həmin vaxtlarda babilik hərəkatı Şimali Azərbaycanda da öz ardıcıllarını tapırdı. Həzrət Bab öz missiyasını e’lan etdiyi vaxt onun şagirdlərindən biri Molla Sadıq Vənəndli Ordubadın Vənənd kəndinin və ətraf kəndlərin adamlarını öz ətrafına toplayaraq bu təlimi onlara çatdırır. Qısa vaxt ərzində bütün Naxçıvan və Zəngəzur mahalında on min nəfərə qədər onun tərəfdarı yaranır. Rus hökuməti general Behbudovu beş min nəfərlik ordu ilə Molla Sadiq Vənəndliyə qarşı göndərir. O zaman artıq həkimiyyətdən salınmış Naxçıvan xanı və onun naibi Şeyxəli bəy də bu təlimin tərəfdarlarından idilər (bax: M. S. Ordubadi «Həyatım və mühitim», Azərnəşr, Bakı, 1996).

İranda babilik hərəkatı yatırılan zaman hərəkatın fəal üzvi Mirzə Hüseyn Əli – Bəhaullah (ərəbcə – «Allahın Nuru») Osmanlı dövlətinin ərazisinə sürgün olunur. Həzrət Bəhaullah 1863-cü il aprelin 21-də Bağdad şəhərində özünü Həzrət Babın öncədən mücdələdiyi İlahi Zühür elan edir və bəşəriyyətə Allahdan Yeni İlahi Təlimin (Dinin) Nazil olduğunu bildirir.

O, bəyan edir ki, Onun gəlişilə Yerdə Əbədi Sülh Erası qurulacaq. Bu Yeni Erada bəşəriyyət vahid Vətəndə, Dinlər vahid Dində birləşəcək, planetimizdə ədalət, əmin-amanlıq, qardaşlıq bərqərar olacaq, mövhumatların, xurafatların, zülmün kökü kəsiləcək, qadın və kişi huquqları bərabərləşəcək, elmlə din harmoniya əldə edəcək, bəşəriyyət yaxın min ildə qüdrətli inkişafa nail olacaqdır.  

Həzrət Bəhaullahın Bağdaddakı fəaliyyətindən narahat olan İran şahı Osmanlı hökmdarına müraciət edir. Sultanın göstərişi ilə Həzrət Bəhaullah Bağdaddan uzaqlaşdırılıraq İstambula, oradan Ədirnəyə, sonra Əkka şəhərinə (Fələstinə) gətiriləcək həbsxanaya salınır. Rəsmən iki hökmdarın – Türkiyə sultanının və İran şahının məhbusu olduğu halda, O, həbsxanadan Fransa imperatoru III Napoleona, rus imperatoru I Aleksandra, Alman kayzeri Vilhemə, Avstriya imperatoru Frans İosifə, İngiltərə kraliçası Viktoriyaya, Türkiyə sultanına  və İran şahına məktub göndərərək, onlardan Missiyasını tanımağı tövsiyə edir.

Həzrət Bəhaullah Xristian Dini ruhani başçılarına, o cümlədən Roma papası IX Piyə müraciət edərək bildirir ki, Məsih Onun şəxsində Zühür etmiş və O, insanların mənəvi cəhətdən təmizlənməsi üçün qanunlar gətirmişdir.

Həzrət Bəhaullah 40 il məhbəs və sürgün həyatını yaşadıqdan sonra 1892-ci ildə dünyasını dəyişir. Ölümdən əvvəl böyük oğlu Əbdülbəha Abbası (1844-1921) Əmrin Mərkəzi və Bəhai Yazılarının səvhsiz və qüsursuz şərhçisi təyin edir. Əbdülbəha Abbasın rəhbərliyi dövründə Bəhai Dini dünyanın 37 ölkəsinə yayılır və icmalarda Bəhai inzibati quruluşunun özülü – Yerli Şuraların (Məhfillərin) yaradılmasına başlanılır.

XIX əsrin ikinci yarısında Bəhai İcmaları Şimali Azərbaycanın Bakı, Balaxanı, Gəncə, Bərdə, Şəki və digər yerlərində fəaliyyt göstərirdi. Qeyd edək Bakı və Balaxanı İcmaları, ümumiyyətlə, dünyanın ən qədim Bəhai İcmalarından hesab olunurlar. 1860-70-ci illərdə Bakı İcmasının yaradılmasında Azərbaycanın xalq şairi Mikayıl Müşfiqin babası Xızılı Mirzə Əbdülqədir İsmayılzadə böyük rol oynamışdır. Artıq 80-cı illərin əvvəllərində bu icmalarda yüzlərlə insan var idi. Bakı İcmasının arxivində həmin İcmanın adına 1887-ci ildə alınmış Çadrovu küçəsi (indiki Mirzağa Əliyev) 216 nömrəli evin mülkiyyət hüququna dair sənəd vardır.

Bəhai İcmaları Azərbaycanda yaranan gündən hər cür dini fanatizmi, mövhumat və cəhaləti pisləmiş, maarifçiliyi, uşaqlara, xüsusən də qızlara dünyəvi təhsilin verilməsini, qadınların cəmiyyətdə və ailədə hüquqlarının qorunmasını təbliğ etmiş, dinlər və xalqlar arası dialoq və əməkdaşlığa can atmışlar. Respublikamızda çox az adam bilir ki, ilk dəfə azərbaycanlı qızlara təhsil verilməsi bəhailər tərəfindən edilmişdir. Bu cür fəaliyyətlər fanatik ruhanilərin xoşuna gəlməmiş, nəticədə Bakı, Mərdəkan, Balaxanı, Bərdə və Şamaxıda bəhailərə qarşı ciddi təzyiqlər olmuşdur. Mərdəkan məscidinin axundu İbrahimxəlil biləndə ki, yeganə oğlu Molla Sadiq Bəhai Dinini qəbul edib və onun ən fəal təbliğatçısı olub, qəzəblənərək onun ölümünə fitva verir. 1901-ci ildə Bakı qoçuları Molla Sadiqi neft quyusuna ataraq qətlə yetirirlər. Hazırda şəhid Molla Sadiqin qəbri Mərdəkan qəbirstanlığındadır (bax: Əzizə Cəfərzadə, «İşığa doru», Bakı, Şirvannəşr, 1998).

Bəhai Dini təliminin fərdlərə, cəmiyyətə və bütövlükdə bəşəriyyətə təklif etdiyi sosial tərəqqi və maarifçilik yolu Azərbaycanın bir çox görkəmli şəxslərinin diqqətini özünə cəlb etmiş, onların hörmət və rəğbətini qazanmışdır. Azərbaycanın maarifpərvər şairi Seyid Əzim Şirvani (1835-1888) bəzi yazılarında Bəhai Dini təliminə öz rəğbətini bildirmişdir. Digər görkəmli maarifçi şair Mirzə Ələkbər Sabir (1862-1911) Balaxanı Bəhai Dini İcması ilə sıx əlaqədə olmuş, bir müddət İcmanın maddi və mənivi dəstəyini almışdır. Şair İcmanın üzvi – Kərbəlai İbrahimlə daha yaxın dostluq münasibətləri saxlamış, bir müddət onun evində yaşamışdır. Kərbəlai İbrahimin yaxın qohumu 70 yaşlı Mərziyyə Rzayevanın (hazırda Bakı şəhərinin sakini, təqaüdçü) dediklərinə görə M. Ə. Sabir Balaxanıda yaşadığı dövrlərdə İcmanın bəzi tədbirlərində qonaq kimi iştirak etmişdir. Lakin şairin Bəhai Dinini qəbul etməsi haqqında rəsmi sənəd olmadığından (arxiv materiallarda bu haqda məlumat yoxdur), onun bu Dini təlimə mənsubiyyəti haqqında danışmaq bir qədər çətindir. Lakin şairin «Əhvalpürsanlıq yaxud qonuşma» satirik şerində onun Babilərə rəğbəti duyulur.

Azərbaycan xalqının maariflənməsində, mədəniyyətinin inkişafında mesenat kimi xidmətlər göstərmiş milyonçu Musa Nağıyev (1849-1919) və xalq şairi Əliağa Vahidin müəllimi, Qafqaz türkləri arasında «ustad şair» kimi tanınmış Əbdülxaliq Yusifzadə də Bakı Bəhai Dini İcmasının üzvləri olmuşlar. Musa Nağıyev uzun illir Bakı Ruhani Məhfilinin (Şurasının) üzvi kimi də fəaliyyət göstərmişdir. Milyonçunun şəxsi nüfuzu bəhailərə qarşı açıq təzyiqlərin qarşısının alınmasında xüsusi rol oynamışdır.

Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, bir sıra tarixi və fəlsəfi mahiyyətli əsərlərin müəllifi Hüseyn Cavid (1884-1941) bəzi məlumatlara görə Almaniyada olan zaman Bəhai Dinini qəbul etmiş, bu təlimin maarifçilik, humanizm, tərəqqipərvər ideyalarını öz əsərlərində əks etdirmişdir. Professor Rafael Hüseynov Hüseyn Cavidin həyatına həsr etdiyi tədqiqat əsəri, «Vaxtdan uca» kitabında qeyd edir ki, H. Cavid öz dostları ilə görüşərkən onları bəhailərə məxsus tərzdə «Allah-u-Əbha» (yəni Allah Nurluların Nurlusudur) deyə salamlayırmış. H. Cavidin oğlu Ərtoğrul Bəhai gəncləri ilə, xüsusən də Ətaullah Qasımovla (1938-ci ildə represiyaya məruz qalmış bəhai Fərəc Qasımovun oğlu) yaxın dostluq əlaqələri saxlamışdır.

Azərbaycanda opera sənətinin banisi, akademik Üzeyir Hacıbəyov (1885-1948) özünün publisistik məqalələrinin birində Bəhai Dini ardıcıllarının mütərəqqi maarifçilik meyllərindən danışır.

Sovet hakimiyyəti dövründə, 20-ci illərin sonu, 30-cu illərin əvvəllərində bəhailərə qarşı güclü ideoloji təzyiq kampaniyası başlayır. Həmin dövrün mərkəzi və yerli qəzetlərində rus və azərbaycan dillərində sifarişli məqalələr çıxır, ayrı-ayrı «tədqiqatçıların», «elmi» əsərləri dərc olunur. Həmin yazılarda bəhailər «dünya imperializminin cəsusları» elan edilirlər. Cəmiyyətdə bəhailərə qarşı «zəhərləmə» kampaniyası aparılır.

İdeoloji təzyiqlər 1937-ci ildə özünün kulminasiya nöqtəsinə çatır və açıq təqiblərə çevrilir. 1937-1938 –ci illər ərzində bütün Azərbaycanı həbslər və sürgünlər dalğası bürüyür. Naxçıvan, Bərdə, Şəki, Sabirabad, Səlyan, və digər icmalar demək olar ki, dağıdılır. Bakı, Balaxanı, Gəncə icmaları ciddi itkilər versə də, onları dağıtmaq mümkün olmur. NKVD-nin qısa araşdırmalarından sonra 38 nəfərə ölüm hökmü çıxarılır. 1938-ci ilin oktyabrında Bakı Bəhai İcmasının binası (Çadrovı küçəsi, 216) dövlət tərəfindən müsadirə edilir. Təqiblər 1949-cu ilə kimi davam etdirilmişdir.

1956-cı ildə SSRİ-də siyasi abı-havanın yumşalmasına baxmayaraq, icmaların bərpası qeyri-mümkün şəraitdə idi. İcma üzvləri müxtəlif mənzillərdə on-on iki nəfərlik qruplar şəklində görüşmək məcburiyyətində idilər. Yerli Ruhani Məhfil (Şura) seçki yolu ilə deyil, qrupdakı təkliflər əsasında seçilirdi, Məhfil üzvlərinin sayı doqquz deyil, 5-6 nəfər ilə məhdudlaşırdı. Xaricdəki dindaşlarla əlaqə yalnız 60-cı illərdə mümkün oldu. O da təsadüfi xarakter daşıyırdı. Bayramlar, süud və mövlud günləri çox konspirativ şəkildə keçirilirdi.

Andropovun qısa hakimiyyəti dövründə, 1982-ci ilin noyabrında KQB-nin xüsusi qrupu Bakı şəhərində əməliyyat keçirərək, İcmanın üzvləri İsmullah Qasımovu, Səriyyə Əsədovanı və İzzəddin Əyyubovu bir günlük həbsə məruz qoyur və onlar 7 saat ərzində ağır psixoloji təzyiq altında dindirilirlər. İcma üzvlərinə bir yerə yığılmaq, hətta telefonla bir-birilərini «Allah-u-Əbha» kəlməsi ilə salamlamaq qadağan edilir. Bu qadağalar yalnız 1987-ci ildə götürülür. 1988-ci ildən etibarən Bəhai İcması açıq fəaliyyətə keçir. 1989-cu ildə dövlətlə münasibətlər bərpa olunur. 1990-cı ildə Bakı Ruhani Məhfilinə, 1992-ci ildə isə Azərbaycan Milli Ruhani Məhfilinə açıq seçkilər keçirilir.

Bu dövrdə icmanın fəaliyyəti üçün əlverişli şəraitlər yarandı. Bir sıra tədbirlər – bayramlar, konfranslar artıq açıq şəkildə həyata keçirilir, bəzi sosial-iqtisadi layihələr ictimai əlaqələr xətti ilə aparılan işlər icmanın Azərbaycan cəmiyyətində tanınmasına imkan verirdi. 1993-cü ildə Əmrin Əli, Ruhiyyə xanım Rəbbaninin Azərbaycana səfəri, onun bir sıra rəsmi dövlət adamları ilə keçirdiyi görüşlər, həmçinin Bakı Dövlət Universiteti tələbələri qarşısında etdiyi çıxışları Bakı icmasının həyatında ən əlamətdar hadisələrdən biri idi.

Dördillik Plan ərzində Azərbaycanda Ə.Naxçıvani adına İnstitut Şurasının yaradılması, “Ruhi” və uşaq əxlaq dərslərinin təşkili, fərdi və kollektiv təbliğ kampaniyaları Bakı və Sumqayıt icmalarında həm fərdlərin, həm də təsisatların fəallığını artıraraq, onların canlanmasına və həmin icmaların keyfiyyətcə inkişafına səbəb oldu. Bu da həmin icmaların Beşillik Plan dövrünə daha mütəşəkkil formada daxil olmasına şərait yaratdı.

Son illər Azərbaycan cəmiyyətində Bəhai dininə marağın artması və ona qarşı münasibətin yaxşılaşması müşahidə olunur. 1995-2002-ci illər ərzində qəzet və jurnallarda Bəhai dini haqqında müxtəlif səpgidə məqalələr çıxmıç, icmanın nümayəndələri dövlət və qeyri-dövlət qurmlarının təşkil etdiyi din, sülh, terrorizm və digər ictimai problemlərə həsr olunmuş konfrans, seminar və digər yığıncaqlara dəvət olunmuşlar.

1990-cı ildə Gəncə, Balaxanı, sonrakı illər Sumqayıt, Naxçıvan, Bakıxanov, Səlyan İcmaları bərpa olunur. Onların bəzilərində Yerli Məhfillər yaradılır. Hazırda bəhailər Respublikamızın 18 yaşayış məntəqəsində yaşayır. Onların yalnız 9-da icmalar vardır. Qalan yerlərdə bəhailər ailə və ayrı-ayrı fərdlərdən ibarətdir. Bakı İcması 1993-cü ildə Ədliyyə Nazirliyində dövlət qeydiyyatına alınır. 2001-ci ildə DQİDK-də təkrar qeydiyyata götürülür. 2002-ci ildə Sumqayıt İcması dövlət qeydiyyatına alınmaqla Azərbaycan Bəhai İcmasının dövlətlə münasibətlərində yeni mərhələyə qədəm qoymuşdur. Bakı və Sumqayıt icmalarının nümayəndələri Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi ilə əməkdaşlıq edir və icmalar tərəfindən qaldırılmış zəruri məsələlərin müsbət həllinə gələ bilirlər.